Bazı evlerin kapısı vardır ama aslında kapı değildir. Bir bavula açılır. Bir çeyiz sandığına… Sararmış bir fotoğrafa… Bir tapu senedine… Yarım kalmış bir hikâyeye… Honaz'da açılmak üzere olan Mübadele Evi biraz da böyle bir ev olacak. Taştan, ahşaptan, kerpiçten yapılmış iki katlı geleneksel bir Türk evi elbette. Ama asıl malzemesi taş ya da ahşap değil. “Hafıza!”
1923'ten sonra Yunanistan'dan Türkiye'ye gelen mübadillerin yerleştiği yerlerden biri de Honaz. Denizli'ye 1923-1927 yılları arasında 2 bin 728 mübadilin yerleştirildiği belirtiliyor. Bu insanların önemli bir bölümü Honaz'a ve bugün İstiklal Mahallesi olarak bildiğimiz bölgeye yerleştirildi. Onlar gelirken başkaları gidiyordu. Evler el değiştiriyor, ocaklar sönüyor, başka ocaklar yeniden yanıyordu. Birileri Anadolu'dan Selanik'e, Drama'ya, Kavala'ya, Grebene'ye, Manastır'a doğru yola çıkıyor; birileri de oralardan Anadolu'ya geliyordu. Yanlarında ne kadar eşya götürebildiler bilinmez. Ama herkesin yanında mutlaka bir şey vardı: “Hatıra.”
Mübadelede Anadolu'dan 1 Milyon 200 Bin Rum Gönderildi!
Mübadeleyi yalnızca rakamlarla anlatmak mümkün değil. 1 milyon 200 bin Ortodoks Rum'un Anadolu'dan Yunanistan'a, yaklaşık 500 bin Müslümanın da Yunanistan'dan Türkiye'ye gönderildiği o büyük zorunlu göç, haritalarda çizilmiş bir nüfus hareketinden çok daha fazlasıydı. Çünkü insanlar yalnızca evlerini değiştirmediler. Mezarlıklarını, komşularını, çocukluklarını, dillerini, sokaklarını, doğdukları toprakları geride bıraktılar. Üstelik mübadelenin temel ölçütü etnik kimlikten çok din olduğu için, hikâyenin içinde bildiğimiz kalıplara sığmayan insanlar da vardı.Türkçe konuşan Ortodoks Karamanlılar ve Gagavuzlar… Müslüman Pomaklar… Arnavutlar… Patriyotlar… Ulahlar… İnsan hayatının, dilin ve kimliğin ne kadar karmaşık olduğunu gösteren büyük bir tarih. Ve bu tarihin küçük ama önemli duraklarından biri de Honaz.
Şimdi Honaz'da bir ev hazırlanıyor. Belediye Başkanı Yüksel Kepenek'in öncülüğünde, Hisar Mahallesi'nde açılacak Honaz Mübadele Evi geçmişten kalan bu hafızayı bir çatı altında toplamayı amaçlıyor. Kepenek'in kendisinin de bir muhacir ailesinden gelmesi, bu hikâyeye başka bir anlam katıyor. Mübadele ve mübadillere ait anı eşyaları, belgeler, fotoğraflar… Her biri başka bir ailenin hikâyesi. Her biri başka bir yolculuğun tanığı. Ve Başkan Kepenek'in söylediği bir cümle var ki, bence bu evin bütün anlamını birkaç kelimeyle anlatıyor: “Honaz'dan selam olsun Manastır'a, Grebena'ya, Selanik'e...” Ne güzel bir cümle. Ne kadar sade. Ve ne kadar ağır. Çünkü bu, yalnızca bir selam değil. Yüz yıl önce yarım bırakılmış bir konuşmanın devamı gibi.
Honaz'dan Selam Olsun Grebene'ye!
Şirince doğumlu, mübadele nedeniyle Yunanistan'a göç etmek zorunda kalan bir ailenin kızı olan ünlü Rum Yazar Dido Sotiriyu'nun “Benden Selam Söyle Anadolu'ya” kitabını düşünüyoruz bu cümleyi duyunca. Bir taraftan Anadolu'ya selam… Diğer taraftan Anadolu'dan Selanik'e, Grebene'ye, Manastır'a selam. Tarih bazen böyle konuşuyor. Bir kitabın adıyla… Bir türkünün sözüyle… Bir fotoğrafın arkasına yazılmış birkaç kelimeyle… Bir çeyiz sandığında saklanmış mendille… Ve bazen de bir belediyenin açtığı küçük bir evle.
Çağan Irmak'ın Dedemin İnsanları filminde olduğu gibi, mübadele hikâyeleri yalnızca geçmişte kalmış hikâyeler değil. Çünkü o insanların torunları hâlâ burada. Hâlâ “Bizimkiler Drama'dan gelmiş” diyenler var. “Kavala'dan gelmişiz” diyenler… “Grebene'den…” “Vodina'dan…” “Selanik'ten…” Ve bazı evlerde büyükannelerden kalma birkaç kelime, birkaç eşya, birkaç fotoğraf hâlâ duruyor. Kemal Yalçın'ın Emanet Çeyiz ile anlattığı hikâyelerin, Emrah Varol'un Vatanını Yüreğinde Taşıyanlar sözünde karşılık bulan insanların hikâyesi de aslında tam burada başlıyor. Vatan bazen she's showing you that there's doğduğun toprak değildir yalnızca. Bazen bir insanın içinde taşıdığı bir sandıktır. Bazen bir fotoğraftır. Bazen bir türkü… “Bir fırtına tuttu bizi, deryaya kardı bizi...”
Honaz'ın hikâyesi bu yüzden yalnızca mübadele tarihi değildir. Honaz, göçlerin, ayrılıkların ve yeniden tutunmanın hikâyesidir. Yunanistan'dan gelen mübadiller… Ahıska Türkleri… Gagavuz kökenli göçmenler… Ve yüzyıllardır bu topraklarda yaşayanlar… Aynı ilçenin sokaklarında buluşmuşlar. Farklı coğrafyalardan gelip aynı gökyüzünün altında yaşamışlar. Belki de Mübadele Evi'nin en önemli tarafı burada. Burası yalnızca geçmişi hatırlatmayacak. Geçmişle nasıl konuşmamız gerektiğini de hatırlatacak. Öfkeyle değil. Unutmadan ama düşmanlık üretmeden. Acıyı inkâr etmeden ama acıyı yeni ayrılıkların sebebi haline getirmeden. Çünkü yüz yıl önce insanların birbirinden koparıldığı yerde, bugün birileri birbirine yeniden selam gönderebiliyorsa, tarih biraz olsun iyileşmeye başlamış demektir.
Mübadil Şehri'ne Mübadele Evi Ekim Sonunda Açılacak!
Ekim sonunda kapısını açması beklenen bu evin önünden geçerken belki çok kişi durup bakacak. İçeri girecek. Bir fotoğrafa bakacak. Bir sandığın kapağına dokunacak. Belki kendi ailesinin hikâyesini hatırlayacak. Belki de ilk kez duyacak. “Bizim büyükler nereden gelmişti?” İşte o zaman bir ev, müzeden daha fazlası olur. Bir hafıza mekânına dönüşür. Honaz'dan Selanik'e uzanan görünmez bir yolun durağı olur. Ve belki o gün, yüz yıl önce yollara düşenlerin hatırasına küçük bir selam gönderilir. Honaz'dan Manastır'a… Honaz'dan Grebene'ye… Honaz'dan Selanik'e… Selam olsun. Çünkü bazı ayrılıklar yüz yıl sürer. Ama bazı selamların ulaşması için bir asır bile yetmez. Yine de o selam gönderilmeli. Çünkü hafıza, ancak hatırlandığında yaşar. Ve Honaz'da şimdi o hafızanın bir evi oluyor…
