Bir ânı yaşamak mı, yaşadığını ispatlamak mı? Veya… İnsan yaşadığı ânı mı paylaşıyor, yoksa paylaşılmadığında o ânın eksik kalacağından mı endişe duyuyor?
Bir restorana gidiyoruz, önce yemeğin fotoğrafını çekiyoruz. Bir seyahate çıkıyoruz, manzaradan önce telefonun kamerasını açıyoruz. Çocuklarımızla geçirdiğimiz mükemmel bir zamanı, bir fotoğraf karesine sığdırıp o eşsiz vakti kaçırıyoruz belki de. Ailemizle, dostlarımızla güzel bir akşam geçiriyoruz, fakat o akşamın hâtırası zihnimizde değil, paylaşımımızın kaç beğeni aldığıyla ölçülmeye başlıyor. Sanki…
Peki, hiç düşündük mü? Biz gerçekten o ânı mı yaşıyoruz, yoksa başkalarına yaşadığımızı mı gösteriyoruz?
Ânı yaşamayı unuttuk diyebilir miyiz?
Elbette herkesin güzel anlarını paylaşmaya hakkı var. Kimse kimsenin tercihine yaşantısına bu noktada müdahale edemez. Bir fotoğraf paylaşmak –alâkasız ve anlamsız da olsa- tek başına gösteriş, narsisizm veya psikolojik problem değildir. İnsan paylaşarak hâtıra biriktirebilir. Dolayısıyla uzaktaki yakınlarıyla bağ kurabilir ve bu yönde sevincini çoğaltabilir. Mesele paylaşmak değil, beni anladınız. Paylaşmadığında yaşadığın şeyin değerini kaybedeceğine olan yaygın inanıştır.

Dijital vitrin… İnsan neden görülmek istiyor?
İnsanın görülmeye dönük istencinin olması tabii bir durumdur. Psikolojide bunun anlaşılmasına yardımcı olan kavramlardan biri ‘sosyal onay ihtiyacı’dır. İnsan, tabiatı gereği kabul görmek, beğenilmek ve bir gruba ait olmak ister. Mesela, çok basit, neden takım tutuyoruz? Gibi…
İşte sosyal medya bu ihtiyacı görünür rakamlara dönüştürüyor: Beğeni, takipçi, görüntülenme… Dijital vitrinde yer almak istiyoruz. Çünkü biz de varız, biz de değerliyiz.
Sosyolog ErvingGoffman’ın insanın toplumsal hayatta kendisini başkalarına nasıl sunduğunu açıklayan yaklaşımından yola çıkalım. İnsan, farklı ortamlarda farklı yönlerini gösterir. Sosyal medya ise bu sahneyi sürekli açık tutar. Üstelik artık seyirci yalnızca karşımızdaki insanlar değildir. Tanıdıklarımız, yabancılar ve algoritmalardır.
Böylece insan zamanla kendisini yaşamak yerine kendisini sergilemeye başlayabiliyor. Popüler bir mekânda bulunmak, pahalı bir restoranda yemek yemek veya belirli bir yerde fotoğraf çektirmek, kişinin değerini artırmaz. Fakat görünürlük, bazen insana geçici bir değer hissi verebilir. Yani kısaca, o mekânı mı seviyoruz, yoksa o mekânda görülmeyi mi? Veya ünlü biriyle çekindiğimiz bir fotoğraf, o kişi vefat ettiğinde hemen sosyal medyamızda yer bulur. Neden? Düşünelim…

Her Şeye Sahip, Kendine Uzak
Modern insanın görünürlük sancısı ve kaygısı her geçen gün artarak devam ediyor. Meselenin özüne biraz da bilimsel araştırmalar penceresinden bakalım.
2024 yılında yayımlanan ve gençlerin sosyal medya kullanımıyla ruh sağlığı arasındaki ilişkiyi inceleyen kapsamlı bir araştırma derlemesi, beğeni ve yorumların sosyal kabul göstergesine dönüşebildiğini gösteriyor. Bu durumun da karşılaştırma, kendini sürekli kontrol etme ve onay arama davranışlarını besleyebildiğini ortaya koyuyor. Ancak araştırmacılar, sosyal medyanın etkisinin kişiye ve kullanım biçimine göre değiştiğinin de unutulmaması gerektiğini ifade ediyor. (Sala, Porcaro ve Gómez, Social Media Useandadolescents' mentalhealthandwell-being: An umbrellareview, 2024.)
Yine 2024 yılında Dünya Sağlık Örgütü’nün gençler, ekranlar ve ruh sağlığı başlıklarını kapsayan bir araştırmasında, 44 ülke ve bölgede yaklaşık 280 bin ergen incelenmiş. Problemli sosyal medya kullanımıyla ilgili oran 2018’de yüzde 7 iken 2022’de yüzde 11’e yükselmiş. Burada söz konusu olan yalnızca çok vakit geçirmek değil. Kullanımı kontrol etmekte zorlanmak ve bunun günlük hayata zarar vermesi. Bu ince ayrıntıyı kontrol ettiğimizde zaten farklı bir seviyeye geçiyoruz. (Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi, Teens, screensandmentalhealth, 25 Eylül 2024.)
Ülkemizde de diğer ülkelerde olduğu gibi dijital hayat artık gündelik yaşamın merkezinde konumlanıyor. TÜİK’in 2026 araştırmasına göre, 16-74 yaş grubunda internet kullanım oranı yüzde 92,3’e ulaşmış durumda. Instagram kullandığını belirtenlerin oranı ise yüzde 71,1. Bu rakamlar elbette insanların neden paylaşım yaptığını açıklamaz Ancak dijital görünürlüğün ne kadar geniş bir toplumsal zemine yayıldığını da görmezden gelmemizi sağlayamaz. (TÜİK, Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması, 2026.)

Ya her paylaşımın arkasında narsisizm varsa?!.
Direkt “hayır” diyerek başlayayım. Bu konuda kolay teşhisler koymak doğrudeğil.Bazı insanlar yalnızlığını hafifletmek, bazıları sevinçlerini paylaşmak, bazıları da sosyal çevresinde kabul görmek için paylaşım yapıyor. Kimi zaman da mesele basitçe alışkanlık... Belki de bir miktar bağımlılık. Fakat kişinin değeri sürekli dışarıdan gelen tepkilerle belirlenmeye başladığında problem derinleşiyor.
Psikolojik açıdan burada özdeğer ile dış onay arasındaki denge önemli bir yer tutuyor. Paylaşımın ardından beğenileri tekrar tekrar kontrol etmek, az etkileşim alınca değersiz hissetmek veya başkalarının hayatıyla kendi hayatını kıyaslamak, kişinin dijital onaya gereğinden fazla bağlandığının işaretleri olabilir. Bunlar tek başına bir hastalık teşhisi değildir. (Sameer Ansarive others, Social Media UseandWell-Being: A SystematicReviewand Meta-Analysis, 2024.)
Az da olsa derin bir nefes alabiliriz fakat, kontrollü bir nefes…
Felsefi açıdan ele alacak olursak; –çok derinlere inmeyelim- insan, kendi değerini başkasının bakışına teslim ettiğinde kendisine yabancılaşabilme potansiyeli taşıyor.
Teolojik bir pencereden bakarsak; burada nefsin beğenilme, takdir edilme ve üstün görünme arzusu üzerinde düşünmek gerekiyor. Ancak her paylaşımı gösteriş, her görünür olma isteğini kibir olarak nitelemek de haksızlık olur. Önemli olan niyet, ölçü ve mahremiyet bilincidir. Neticede ameller niyetlere göre, değil mi?

Her şeyi paylaşırken kendimizden ne saklıyoruz?
Belki de çağımızın en büyük çelişkisi buradayaıyor. İnsanlar hayatlarının giderek daha fazlasını gösterirken kendilerine ait alanları insafsızca daraltabiliyor.
Yoksa paylaşılmayan hayat, yaşanmamış mı sayılır?
Aile içindeki özel anlar, çocukların görüntüleri, evlerin mahremiyeti, ilişkilerin en kişisel tarafları bazen hiç düşünülmeden dijital dolaşıma sokuluyor. Oysa bir ânın güzel olması, herkesin görmesi gerektiği anlamına gelmemeli. Mahremiyet, saklanacak bir şeyin bulunması değil, insanın kendisine ait sınırları koruyabilmesidir.
Gelecekte yapay zekâ ile üretilen kusursuza yakın görüntüler, dijital kimlikler ve kişiselleştirilmiş içerikler bu meseleyi daha da büyütebilir. İnsanlar yalnızca hayatlarını değil, hayatlarının idealize edilmiş versiyonlarını da sergilemeye başlayabilir. Artırılmış gerçeklik farklı bir boyuta evrilebilir. Gerçek ile vitrin arasındaki mesafe açıldıkça, insanın kendi sıradan hayatından memnuniyet duyması zorlaşabilir.Hatta daha da ileri gidelim, Leibniz’in “Âdem’in mümkün dünyaları” teorisine bile dönüşebilir. İdealize edilmiş hayatların versiyonlarında kişinin içinde yerleştiği sonsuz sayıda dünyalar ortaya çıkabilir.

İnsan nerede var olur?
İnsanoğlu, varoluşun muhteşem sancılarını teknoloji vasıtasıyla bu kadar tecrübe etmemiştir. Bir insanın varlığı kaç kişinin onu gördüğüyle değil, kimlerin hayatına gerçekten dokunduğuyla anlaşılır.
Bir çocuğa öğrettiğiniz ve öğütlediğiniz güzel bir davranışta, bir dostunuzun zor gününde yanında durduğunuzda, bir işi hakkıyla yaptığınızda, kimse görmese de doğru olanı seçip doğru tarafta durduğunuzda varsınız. İşte aslolan da budur, varlığın bilinci ve hazzı bu noktada zuhur eder. Üstelik bunların hiçbirinin fotoğrafını paylaşmak zorunda da değilsiniz.
İnsan yalnızca toplum için yaşamamalı. Önce kendisini geliştirmeli, kendi potansiyelini keşfetmeli ve gerçekleştirmeli. Ancak bu gelişimin doğal sonucu olarak başkalarının hayatına da fayda sağlayabilmeli. Değerli insan bulunduğu mekânla değil, bulunduğu yere kattığı anlamla ölçülür.
Sosyal medyanın en riskli yanı insanı başkalarına göstermesi değil, insanın kendisini başkalarının gözünden değerlendirmeye alıştırmasıdır. Bir süre sonra kişi kendi mutluluğunu bile dışarıdan izlemeye yönelebilir. İşte bu ciddi bir sıkıntı ve dikkatli olmak gerekiyor.
Bu sebeple dijital bilinç, yalnızca ekran süresini azaltmak değil, insanın kendi değerini yeniden kendi içinde kurabilmesidir. Bu şuur seviyesine yaklaşmamız gerekiyor. Varoluşsal sancılarımız farkındalık seviyesinde gerçekleşirse ne mutlu bize…
Varoluşsal sancılar ve muhteşem yalnızlığımız…
Hadi şimdi kendimize dönelim ve içtenlikle küçük bir soru soralım.
Bir gün boyunca hiçbir fotoğraf paylaşmasak, kimse nerede olduğumuzu bilmese, yaşadığımız güzel anlar yine değerli olur muydu?
Cevap evet ise mesele yok. Hayatı yaşıyoruz demektir.
Cevabımız hayır ise belki de hayatımızı değil, hayatımızın başkaları tarafından nasıl görüldüğünü yaşamaya başlamışızdır.
Netice olarak teknoloji insanın hizmetinde olmalı. İnsan, teknolojinin onayına muhtaç hâle gelmemeli. Zira insanın değeri ekranda görünmesiyle bir “like” almasıyla başlamaz, ekrandan kaybolmasıyla da sona ermez.
Bazen gerçekten var olmanın en güzel kanıtı, o ânı hiç paylaşmadan yaşayabilmektir.
Kim bilir?..